Sendika nedir? Sendikaların türleri nelerdir?

Sendika nedir? Sendikaların türleri nelerdir?
Sendika nedir? Sendikaların türleri nelerdir?

Sendika kelimesi yıllardır hayatımızın içinde var olan bir kavram olup bu kelimenin kökeni ”syndic” sözcüğünden gelmektedir. Sendika kavramı 18. yüzyıllarda ”Çalışma koşullarını iyileştirmek ve korumak için işçilerin kurduğu sürekli topluluk” ifadesiyle tanımlanmıştır. 19. Yüzyılın başlarından itibaren sendika (syndicat) sözcüğü işçilerin menfaatlerini koruyan, ortak çıkarlara bağlı kalarak işçilerin haklarını savunan bir örgütü tanımlamaktadır. Batılı devletler de ise ”trade union” ile ifade edilir. Bunun nedeni ise bu kelimenin emek birliği anlamına gelmesidir. Sendika kavramı için birçok yorum yapılmıştır Cahit Talas (1960) ‘a göre sendika, ”Müşterek ekonomik ve sosyal menfaatleri korumak, geliştirmek, çalışma saatlerini düzeltmek üzere işçilerin tesis ettikleri cemiyettir.”

Türkiye’deki ilk genel çalışma yasası olan 3008 sayılı İş Kanunu 1936 yılında çıkarılmıştır. Bu yasa çalışma koşullarını düzenlemekle birlikte sendika kurulmasına ve greve izin vermemektedir. 1946 yılında çok partili döneme geçilmiş ve aynı yıl, Cemiyetler Kanunu‘nda yer alan ”sınıf esasına dayalı cemiyet kurma” yasağı da kaldırılmıştır. İşçi sınıflarındaki hızlı sendikalaşma yönetim kademesini tedirgin etmiş ve 1947 yılında, grev hakkını içermeyerek kısıtlanan bir sendikalar kanunu çıkarılmıştır. 1960 darbesinin ardından yürürlüğe konan yeni anayasa, toplu pazarlık, toplu sözleşme ve grev hakkını anayasal hak olarak tanımıştır.

1963 yılında çıkarılan 274 sayılı Sendikalar Kanunu ve 275 sayılı Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanunu, işçi sınıfının Cumhuriyet dönemindeki ilk kazanımı olarak gösterilebilir. Fakat sendikal faaliyetler Cumhuriyetten önceki dönemde ve Osmanlı’da da görülmüştür. İşçiler için sendikal hak büyük bir gelişim olmuştur. Sendikalar sayesinde işçi farkları ücret düzeyleri ve kendi çıkarlarına yönelik birçok hak kazanabiliyorlar. Kısaca sendika, işçilerin çıkarlarını korumak için işverenlere karşı kurulan bir sivil toplum kuruluşu ya da örgüttür. Peki, sendikaların görevleri ve sendika türleri nelerdir?

Sendikaların Görevleri

Dünyada bulunan tüm sendikalar bir ortak amaca hizmet etmektedirler. Bu amaç güçsüz olan işçileri güçlü olan işveren yani patrona karşı korumaktır. Bir başka deyişle işçiler adına toplu pazarlık ”toplu iş sözleşmesi” yaparak işçilerin hakkını en uygun düzeyde almalarını sağlar. Yalnız sendikaların genel mana da üç ana görevi bulunmaktadır.

İşçilerin haklarını işverenden almak için toplu iş görüşmeleri yapmak

Yapılan bu sözleşmeyi imzalamak

Yasama organlarının üzerinde bir baskı kurarak işçilerin yararına kanunlar çıkartmak.

Bu görevler dışında işten çıkarılan işçiyi yalnız bırakmamak, işçinin kanuni olarak hakkını savunmasına yardımcı olmak, bu işçiler için gerektiğinde onlara avukat sağlamak, işçiler için bir takım bilgi seminerleri vermek ve etkinlikler düzenleyerek işçinin hem sosyal hem de psikolojik olarak kendini iyi hissetmesini sağlamak gibi amaçları da vardır.

Sendikaların Türleri

Sendika ve sendikalaşma tarihi boyunca örgütlenme ve kurum farklılıkları gibi değişikliklere dayanarak kurulmuş sendikalar, farklı şekillerde kurulmuş ve faaliyetler göstermişlerdir. Bu sendikalardan bazıları kapanmış bazıları ise halen faaliyetlerine devam etmektedir. Bu sendikalardan birkaçını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz;

Genel Sendika

Farklı iş yerlerinden farklı meslek ve farklı iş kolundan aynı yapı içinde toplanan işçilerin kurduğu sendikadır. Ülkemizde çok sayıda genel sendika olup bunlardan en büyükleri Türk-İş, Hak-İş ve DİSK‘dir.

Meslek Sendikaları

Aynı iş kolu ya da aynı iş yeri şartı aranmaksızın aynı meslekte çalışan emekçilerin kurdukları sendikalara meslek sendikaları adı verilir. Aynı meslekten çalışanların bir araya geldikleri bir yapıyı ifade eder.

İşletme Sendikaları

İşletmeler çerçevesinde kurulan sendikalardır. Birden fazla işletmenin birleşmesi ile kurulan bir sendika tipi olan işletme sendikaları işletmelerin çıkarlarını korumak için oluşturulmuştur.

İş Kolu Sendikaları

Farklı mesleklerde olan, farklı iş yerlerinde çalışan fakat aynı iş kolunda bulunan işçilerin örgütlendiği sendikaya iş kolu sendikaları adı verilir.

İşveren Sendikaları

7 işverenin bir araya gelmesiyle oluşan iş kolu esasına dayanarak aynı iş kolundaki işverenler tarafından kurulan sendikalara işveren sendikaları adı verilir. İşveren sendikaları da toplu pazarlık sürecine dahil olarak işçi sendikaları ve devletle bir takım görüşmelerde bulunabilir.

Kamu Görevlileri Sendikaları

Ülkemizdeki 657 ve 4688 sayılı devlet memurları ve kamu görevlileri kanunu çerçevesinde çalışan mavi yakalıların sendikasıdır. Memur sendikası da denebilir. Memur sendikasının işçi sendikasına göre daha farklı görevleri vardır.

Federasyonlar

Aynı iş kolunda çalışan işçilerin kurduğu federal yapıda olan bir birliktir. 12 Eylül 1980 Askeri darbesinden sonra ise yasaklanmış, daha sonra ülkenin üzerinden darbenin izleri silinmeye başladığı zaman tekrardan izin verilmiş bir birlikteliktir.

Konfederasyonlar

Ülkeler de farklılık göstermesi ile beraber Türkiye’de sayısı 5 olan farklı iş kollarının ve bölgede faaliyet gösteren sendikaların tek bir çatı altında toplanma düşüncesiyle oluşturulan bir yapıdır.

Dünyada sendikalar emek sınıfının ortaya çıkması ile kurulmuştur. Sendika kavramının tarihi 19. Yüzyıla kadar dayanırken sendika için birçok tanım ve birçok öngörüde bulunulmuş fakat en doğru bir ifade ile sendika işçiyi, işveren ve hükümete karşı haklarının talep edilmesi ve haklarının alınmasına yönelik çalışan sivil toplum kuruluşlarıdır denebilir. Sendikalar birden fazla iş kolu ve birçok iş sahasında görev yapabilir hatta sendikalar bir çatı altında toplanmak için federasyonlar kurabilir. Fakat sendikaların en büyük amacı işçinin lehine kararlar alınmasını sağlamaktır.